दलित साहित्याचा आधुनिकतावादी आणि उत्तर आधुनिक दृष्टिकोन

Abstract

मराठी साहित्यात आधुनिकतेनंतर उदयास आलेले दलित साहित्य हे भारतीय समाजातील सामाजिक अन्याय, अस्पृश्यता आणि विषमतेविरुद्ध उभे राहिलेले सशक्त साहित्यिक आंदोलन आहे. आधुनिकतावादाने व्यक्तीच्या अस्तित्वाचा, असंतोषाचा आणि आत्मसंघर्षाचा शोध घेतला; परंतु दलित लेखकांनी या आत्मसंघर्षाला सामाजिक आशय देत “माझे अस्तित्व म्हणजे माझ्या समाजाचे अस्तित्व” ही नवी जाणिव प्रकट केली. त्यामुळे दलित साहित्य हे आधुनिकतेच्या वैयक्तिक संवेदनांपेक्षा सामूहिक अनुभवावर आधारित झाले. उत्तर आधुनिकतेने केंद्रसत्तावादी विचारसरणीला नाकारून उपेक्षित वर्गांच्या अनुभवांना मान्यता दिली. या संदर्भात दलित साहित्य हे उत्तर आधुनिकतेचे प्रत्यक्ष सामाजिक रूप मानता येते. दलित लेखनात विडंबन, तुटकपणा, बोलीभाषा, आणि बहुविध सत्यांची मांडणी दिसते. शरणकुमार लिंबाळे, नामदेव ढसाळ, दया पवार, आणि बाबुराव बागुल यांच्या लेखनातून आधुनिक आणि उत्तर आधुनिक विचारप्रवाहांचा समन्वय दिसून येतो. अशा प्रकारे दलित साहित्य हे आधुनिकतेच्या मानवी मूल्यांचा वारसा घेऊन, उत्तर आधुनिकतेच्या बहुविध जाणिवेतून स्वतःचे स्वतंत्र आणि वास्तववादी साहित्यिक विश्व घडवते. हे साहित्य केवळ कलात्मक नव्हे, तर सामाजिक परिवर्तनाचे घोषणापत्र आहे.